produkty

Intelektualna.pl

Powrót

Artykuł
12 12.2016
Artykuł
12.12.16

Zgoda twórcy na cyfrowe zwielokrotnienie utworu niedostępnego nie może być domniemana.

przez Aleksandra Brok

„Przepisy Dyrektywy 2001/29/WE[1] stoją na przeszkodzie, by uregulowanie krajowe powierzało organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi domniemane prawo do zezwalania na zwielokrotnianie i publiczne udostępnianie w formie cyfrowej książek „niedostępnych”” – orzekł Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej[2].

 

Omawiany wyrok dotyczył pytania prejudycjalnego zadanego przez Radę Stanu we Francji w ramach sporu między pisarzami - nieżyjącym już Markiem Soulierem (działającym pod pseudonimem Yal Ayerdhali) i Sarą Doke - a francuskim rządem. Zgodnie z kodeksem własności intelektualnej obowiązującym we Francji za „książkę niedostępną” uważa się książkę opublikowaną przed dniem 1 stycznia 2001 r., która nie jest już przedmiotem komercyjnego rozpowszechniania ani przedmiotem publikacji w formie drukowanej lub cyfrowej. Wspomniany kodeks zezwolił na ponowne udostępnienie tych książek w postaci e-booku za zezwoleniem organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi na stronie biblioteki narodowej Francji, pod warunkiem, że twórcy nie zgłoszą sprzeciwu w określonym terminie od momentu umieszczenia ich w bazie utworów niedostępnych[3].

Zadanie pytania prejudycjalnego miało na celu uzyskanie odpowiedzi, czy art. 2 lit. a i art. 3 ust. 1 Dyrektywy 2001/29/WE należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie, by uregulowanie krajowe powierzało organizacji upoważnionej do pobierania i dystrybucji opłat z tytułu praw autorskich wykonywanie prawa do zezwalania na zwielokrotnianie i na publiczne udostępnianie w formie cyfrowej książek niedostępnych, pozwalając jednocześnie autorom tych książek na zgłoszenie sprzeciwu wobec tego wykonywania lub na jego powstrzymanie.

Wyżej wymienione przepisy Dyrektywy stanowią, odpowiednio, że państwa członkowskie Unii Europejskiej przyznają autorom wyłączne prawo do zezwalania na bezpośrednie lub pośrednie zwielokrotnianie ich utworów przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie lub do zakazania takiego zwielokrotniania, a także wyłączne prawo do zezwalania na publiczne udostępnianie ich utworów lub do zakazania takiego udostępniania. Trybunał wyraził pogląd, że ochrona ustanowiona wymienionymi przepisami Dyrektywy powinna być interpretowana szeroko, jako nie ograniczająca się tylko do ochrony posiadania praw autorskich, ale również rozciąga się na wykonywanie tych praw. Wyjątki powinny być rozumiane w sposób ścisły (wskazane w art. 5 Dyrektywy), a wszelkie korzystanie z utworu przez osobę trzecią bez uprzedniej zgody twórcy nieprzewidziane wyjątkami powinny być uznawane za naruszenie praw autorskich do tego utworu. Zgoda twórcy nie musi być wyraźna, może być wyrażona w sposób dorozumiany, jednak warunki udzielenia takiej dorozumianej zgody muszą być tak sformułowane, aby została zachowana zasada uprzedniej zgody twórcy. Oznacza to, że każdy autor musi zostać skutecznie poinformowany o zamierzonym korzystaniu z jego utworu przez osobę trzecią oraz o dostępnych mu środkach pozwalających na sprzeciwienie się temu. W ocenie Trybunału, wspomniane uregulowanie we francuskim kodeksie własności intelektualnej nie ustanawiało mechanizmu gwarantującego skutecznego i zindywidualizowanego informowania autorów. Mogliby oni nie być świadomi zamierzonego wykorzystania ich utworów i nie byliby w stanie zająć w tej kwestii żadnego stanowiska. Samo zaś niewyrażenie sprzeciwu w podanych okolicznościach nie powinno być uznane za dorozumiane wyrażenie zgody.

Trybunał ponadto dodał, że co prawda uregulowania krajowe mogą ustanawiać możliwość wykorzystywania książek niedostępnych poprzez ich digitalizację w interesie kulturalnym konsumentów i społeczeństwa, jednakże realizacja tych interesów nie może usprawiedliwiać odstępstwa od ochrony praw twórców.

Ocena zgodności art. 35(10) ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tj. Dz.U. z 2016 r. poz. 666 ze zm., dalej jako: „u.p.a.p.p.”)  z Dyrektywą 2001/29/WE.

Na tle omawianego wyroku należałoby poddać ocenie art. 35(10) u.p.a.p.p. w kontekście rozpowszechniania tzw. „utworów niedostępnych w obrocie handlowym” (tzw. out-of-commerce) przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (dalej jako „organizacja”). Są nimi dzieła opublikowane w formie drukowanej, objęte ochroną prawnoautorską, których autor  lub  wydawca zdecydował się nie wydawać nowych egzemplarzy w liczbie zaspokajającej racjonalne potrzeby odbiorców ani nie udostępnia ich publicznie w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym. Organizację uważa się za upoważnioną do zarządzania prawami twórców, którzy jej takiego upoważnienia nie udzielili, jeżeli utwór został wpisany do wykazu utworów niedostępnych w obrocie handlowym. Twórcy mogą w ciągu 90 dni od dnia ujawnienia wpisu zgłosić organizacji pisemny sprzeciw wobec zarządzania przez nią ich prawami. Ponadto archiwa, uczelnie, jednostki naukowe oraz instytucje oświatowe i kultury mogą, na podstawie umowy zawartej z organizacją, zwielokrotniać znajdujące się w ich zbiorach utwory niedostępne w obrocie handlowym opublikowane po raz pierwszy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przed dniem 24 maja 1994 r. Mogą również udostępniać je publicznie w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym (czyli np. w formie e-booków).

Nie sposób nie dostrzec podobieństwa między wspominanym wyżej, a zakwestionowanym przez Trybunał, uregulowaniem francuskiego kodeksu własności intelektualnej a uregulowaniem przewidzianym w art. 35(10) u.p.a.p.p. W obu przypadkach zachodzi domniemanie udzielenia zgody twórcy na cyfrowe zwielokrotnienie utworu, jeśli w odpowiednim terminie nie zgłosi on sprzeciwu. Obie ustawy nie przewidują także indywidualnego informowania autora o dokonanym wpisaniu do wykazu utworów niedostępnych i o ich zamierzonym rozpowszechnieniu. W mej ocenie również na gruncie polskiej ustawy zachodzi niebezpieczeństwo, że twórcy nie będą świadomi zamierzonego wykorzystania ich utworów i nie byliby w stanie zająć w tej kwestii żadnego stanowiska.

W związku z omawianym orzeczeniem Trybunału, zarówno polski, jak i francuski ustawodawca, w celu dostosowania przepisów krajowych dotyczących ochrony praw autorskich do wymagań Dyrektywy, powinien poddać je ponownej weryfikacji i rozpocząć procedurę legislacyjną w celu ich ewentualnej zmiany. Zmiana powinna przewidywać indywidualne informowanie twórców albo innych podmiotów, którym przysługują autorskie prawa majątkowe do utworu niedostępnego w obrocie handlowym o zamierzonym ich udostępnieniu. Poinformowanie powinno odbywać się przed udostępnieniem, po upływie odpowiedniego terminu na wyrażenie przez podmiot uprawniony sprzeciwu.

 

[1] Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, Dz.U. UE L 167 , 22/06/2001 P. 0010 – 0019, CELEX: 32001L0029, dalej jako: „Dyrektywa 2001/29/WE” lub „Dyrektywa”.

[2]  Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (trzecia izba) z dnia 16 listopada 2016 r., Marc Soulier i Sara Doke vs. Ministre de la Culture et de la Communication i Premier minister, nr sprawy: C-301/15, CELEX: 62015CN0301.

[3] Loi n° 2012-287, du 1er mars 2012, relative à l’exploitation numérique des livres indisponibles du XXème siècle (ustawa nr 2012-287 z dnia 1 marca 2012 r. dotycząca cyfrowego wykorzystania książek niedostępnych z XX wieku) (JORF z dnia 2 marca 2012 r., s. 3986) uzupełniła tytuł III księgi I części pierwszej kodeksu własności intelektualnej, poświęcony wykonywaniu praw powiązanych z prawem autorskim, wprowadzając rozdział IV, zatytułowany „Przepisy szczególne dotyczące cyfrowego wykorzystania książek niedostępnych”, na który składają się przepisy artykułów od L. 134-1 do L. 134-9 rzeczonego kodeksu. Niektóre z tych artykułów zostały następnie zmienione albo uchylone przez loi n° 2015-195, du 20 février 2015, portant diverses dispositions d’adaptation au droit de l’Union européenne dans les domaines de la propriété littéraire et artistique et du patrimoine culturel (ustawę nr 2015-195 z dnia 20 lutego 2015 r. ustanawiającą przepisy służące dostosowaniu do prawa Unii Europejskiej w dziedzinie własności literackiej i artystycznej oraz dziedzictwa kulturowego) (JORFz dnia 22 lutego 2015, s. 3294).

Branża:

Media&Marketing

Powrót

Komentarze (0)




Dozwolone znaczniki: <b><i><br>